هفدهمین باشگاه نجوم شهرستان اردکان، به همت انجمن نجوم شفق پژوهش سرای دانش آموزی جوان، روز پنجشنبه مورخ 27 فروردین ماه 1388 برگزار خواهد شد. نظر به اینکه کمتر از سه هفته آینده دو تلسکوپ فضایی پِلانک و هِرشل متعلق به سازمان فضایی اروپا؛ ESA به فضا پرتاب خواهند شد تا با بالاترین دقت ممکن، به ترتیب به کنکاش در راز آفرینش کیهان و نیز راز نخستین دوران های تولد ستارگان بپردازند، انجمن نجوم شفق بر آن شد تا باشگاه هفدهم را با موضوع "جهان چگونه تشکیل شد؟" برگزار کند.
در این برنامه همچنین خواهیم داشت :

- ارائه آخرین اخبار نجومی و فضایی روز جهان
- جهان از آن شماست : چرا به هنگام غروب، رنگ آسمان تغییر می کند ؟
- ویژه برنامه چهل و هشتمین سالگرد پرتاب یوری گاگارین؛ نخستین فضانورد تاریخ به فضا
- و نمایش کلیپ عکس های برگزیده اعضای انجمن، از آسمان خیال انگیز شب

پوستر رسمی باشگاه هفدهم (تصویر بزرگتر)

شرکت در این برنامه برای عموم آزاد و رایگان است. به دلیل مقارن شدن نخستین پنجشنبه ماه فروردین در ایام نوروز، استثنائاً باشگاه هفدهم در آخرین پنجشنبه این ماه برگزار خواهد شد.
زمان : پنجشنبه؛ 27 فروردین ماه 1388؛ ساعت 19 الی 20:30
مکان : اردکان، خیابان شهید مطهری، کوچه پشت مسجد جعفرزاده، پژوهش سرای دانش آموزی جوان شهرستان اردکان

***

صبح امروز بوقت ایران، با غرش مهیب موشک 230 تنی دلتای 2 از پایگاه فضایی کیپ کاناورال فلوریدا، ماموریت 3.5 ساله کپلر با هدف کشف سیارات فراخورشیدی زمین-مانند در منطقه حیات ستارگان خورشید مانند آغاز تا شد با به پرسش چندین هزار ساله بشر پاسخ دهد که : آیا ما تنهاییم ؟

در روزهای اخیر، انجمن نجوم شفق در مصاحبه ای با دکتر David Koch معاون بازرس علمی این ماموریت، به سراغ چگونگی عملکرد و اهداف آتی آن رفته بود. ماموریت 500 میلیون دلاری کپلر، یازدهمین ماموریت از سری ماموریت های فضایی  دوازده گانه برنامه Discovery (کاوش) سازمان فضایی آمریکا، ناسا است. هر چند پیش از این نیز ماموریت های فضایی همچون CoRoT و EPOXI با هدف کشف سیارات فراخورشیدی به فضا اعزام شده بودند، اما کپلر نخستین ماموریتی است که با هدف کشف سیارات فراخورشیدی در ابعاد حدود زمین طراحی شده است.
کپلر در طول مدت فعالیت خود تنها به یک نقطه از آسمان در محدوده صورت های فلکی دجاجه و شلیاق که تقریباً شامل یکصد هزار ستاره می شود با 42 حسگر CCD (با رزولوشن مجموع 95 مگاپیکسل) چشم خواهد دوخت و هر 30 دقیقه یک تصویر از این ناحیه را تهیه خواهد کرد تا کوچکترین تغییر در نور این ستارگان که مبین گذر یک سیاره از مقابل ستاره مادرش است را تشخیص بدهد. مدار این فضاپیما بگونه ای است که بجای آنکه به گرد زمین بچرخد، زمین آنرا به دنبال خود می کشد (همانند تلسکوپ فضایی اسپیتزر) و بدین ترتیب هیچ مانعی برای رصد این نقطه از آسمان برای کپلر وجود ندارد.
بایستی منتظر ماند تا کپلر به پاسخی قانع کننده در این باره که آیا سیاره زمین ما در پهنه کیهان، سیاره ای تک است یا خیر برسد. بدون شک کپلر قابلیت کشف حیات را ندارد اما راه را برای این کشف بسیار هموارتر خواهد کرد تا ماموریت های آتی همانند داروین متعلق به سازمان فضایی اروپا، ESA و TPF و NWM متعلق به سازمان فضایی آمریکا چنین کشفیاتی را بنام خود به ثبت برسانند.

***

هزاران سال است که نوع بشر در جستجوی یافتن حیات ماورای زمینی است. تلاش های او تا چند دهه اخیر، تنها در گرو نگارش داستان های علمی- تخیلی و اقداماتی مشابه آن بود که حتی بسیاری تحت تاثیر این آثار، اذعان داشتند که موفق به مشاهده چنین موجوداتی شده اند (هر چند ماهیت برخی مشاهدات معتبر همچنان در هاله ای از ابهام است). اما هیچ کس انتظار آن را نداشت که چنین موضوع عامه پسندی در کانون توجه دانشمندان نیز قرار گرفته و آنها نیز در صدد پاسخ به این سوال برآیند که : آیا ما تنها هستیم ؟
در این هنگام و در 409 سالگی اعدام جیوردانو برونو، فیلسوف ایتالیایی که به جرم اعتقاد به سیارات فراخورشیدی جان خود را از دست داد، تلسکوپی به فضا می رود که قادر به تشخیص سیاراتی فراخورشیدی، مشابه با زمین ماست و انتظار می رود تا نخستین حلقه از زنجیره کشف حیات ماورای زمینی باشد. تلسکوپ فضایی کپلر، در پنجم مارس سال جاری به فضا پرتاب شد تا ماموریت 3.5 تا 6.5 ساله (بسته به میزان موفقیت پروژه) خود را برای کشف سیارات زمین-مانند آغاز کند. کپلر چهاردهمین ماموریت از سری ماموریت های برنامه Discovery ناسا محسوب می شود.

تصویری خیالی از ماموریت کپلر؛ عکس از : ناسا

 از کشف نخستین سیاره فراخورشیدی حدود 21 سال می گذرد و دانشمندان تاکنون از روش های مختلفی برای انجام چنین امری بهره برده اند. یکی از معروفترین این روش ها، روش گذر (Transit Method) است. در این روش، معمولاً ستاره مادر را برای مدت زمان زیادی تحت نظر گرفته و شدت نور آن را اندازه گیری می کنند. اگرچنانچه سیاره ای از مقابل ستاره گذر کند (پدیده ای مشابه با گذر سیاره زهره یا عطارد از مقابل قرص خورشید که از زمین قابل مشاهده است)، نور ستاره مزبور اندکی کاهش یافته و بدین ترتیب دانشمندان از وجود سیاره آگاه می شوند. تاکنون 342 سیاره فراخورشیدی کشف شده که کشف بیش از 40 تای آنها بدین روش صورت پذیرفته است. تلسکوپ فضایی کپلر نیز اکثر کشفیات خود را از این روش انجام خواهد داد. 

دکتر Koch در شبیه ساز فوتومتر ماموریت کپلر

کپلر در این مدت زمانی تنها به یک بخش از آسمان نظاره می کند (محدوده ای مابین صورت های فلکی دجاجه و شلیاق) تا کوچکترین تغییرات نور را در میان حدود 100000 ستاره ای که قابلیت مشاهده آنها را دارد بیابد. کپلر برای انجام چنین کاری از ابزاری ویژه به نام نورسنج (Photometer) بهره می برد که اساساً شامل یک آینه بازتابی 1.4 متری و 42 حسگر CCD با توان تفکیک مجموع 95 مگاپیکسل است. این نورسنج آنچنان دقیق است که قادر به تشخیص عبور یک کک از مقابل چراغ یک خودرو از فاصله چندین کیلومتری است !
در این مصاحبه، به سراغ دکتر David Koch، معاون علمی ماموریت کپلر رفته ایم. دکتر کوچ، کارشناسی ارشد و دکترای خود را در رشته فیزیک از دانشگاه کُرنِل دریافت کرده است. او تاکنون دانشمند ماهواره فضایی پرتو X اوهورو، تلسکوپ های فضایی پرتو X اینشتین و چاندرا، تلسکوپ های مادون قرمز Spacelab – 2 و اسپیتزر، ماهواره SWA و رصدخانه هوایی کوئیپر بوده است. در سال 1988 به پایگاه تحقیقاتی Ames ناسا پیوست و مدیر فعالیت های تلسکوپ فضایی اسپیتزر و تلسکوپ هوایی SOFIA شد. از سال 1992 فعالیت خود را بر روی پروژه تلسکوپ کپلر آغاز کرد و هم اکنون دومین مقام علمی در این پروژه بعد از ویلیام بروکلی؛ (مدیر علمی) محسوب می شود.

با تشکر ویژه از ماهنامه دانشمند در بازتاب مصاحبه های علمی انجمن نجوم شفق؛ متن مصاحبه با دکتر David Koch را می توانید از اینجا دریافت نمایید.

***

پرتاب رصدخانه مداری کربن (OCO)، متعلق به سازمان فضایی آمریکا، ناسا صبح دیروز بوقت ایران با شکست روبرو شد و سفر کوتاه این ماهواره به سقوط در اقیانوس منجمد جنوبی ختم شد. این ماهواره برای پیگیری تغییرات چرخه کربن در کره زمین طراحی شده بود و دانشمندان مشتاقانه در انتظار آغاز این پروژه بودند.  

تصویری خیالی از OCO

این ماهواره از پایگاه هوایی وندنبرگ کالیفرنیا در ساعت 1:55 بامداد بوقت محلی بوسیله یک موشک چهار مرحله ای Taurus به فضا پرتاب شد. سه مرحله اول موشک با موفقیت سوختن خود را در مراحل آغازین پرتاب انجام داده و یکی پس از دیگری از موشک جدا شدند؛ و انتظار می رفت که ماهواره با موفقیت پرتاب شده است. اما 3 دقیقه بعد از پرتاب، پوشش خارجی که ماهواره را در بر گرفته بود از هم جدا نشده و بنابراین بدلیل وزن بیش از اندازه پوشش خارجی که بر ماهواره تحمیل شده بود، عملیات ورود به مدار قطبی با شکست روبرو شد و ماهواره به همراه پوشش محافظ در نزدیکی سواحل قطب جنوب سقوط کردند.
OCO، یکی از برترین ابزارهای ناسا در مسیر تلاش برای فهم هرچه بهتر تغییرات اقلیمی زمین بود. اگرچنانچه ماهواره در مدار قرار می گرفت، قادر بود تا میزان دی اکسید کربن موجود در جو زمین را به دقت اندازه گیری کند و هر 16 روز، یک نقشه جهانی از میزان پراکندگی دی اکسید کربن را در سرتاسر زمین تهیه کند. دی اکسید کربن، مهمترین گاز گلخانه ای است که توسط بشر ایجاد می شود و حضور بیش از اندازه آن در جو زمین، باعث قوت یافتن پدیده گرم شدن زمین می شود. 

پرتاب ناموفق OCO از پایگاه وندنبدگ؛ پوشش خارجی، برآمدگی قسمت بالای موشک است - عکس از : Gene Blevins/LA Daily News

در عین حال، بخش اعظمی از گاز منتشره از منابع زمینی، در جو باقی نمی ماند و پس از مدتی جذب اقیانوس ها و خشکی های زمین می شود. بخشی از ماموریت OCO نیز مشخص نمودن محل هایی در زمین بود که چنین روندی در حال وقوع است و بدین واسطه فهم دانشمندان از میزان جذب گاز CO2 توسط زمین نیز مورد بررسی قرار می گرفت. با شکست ماموریت OCO، دانشمندان عملیات تحقیقاتی خود را بوسیله ایستگاه های زمینی ثبت دی اکسید کربن ادامه خواهند داد. همچنین آنها از داده های ماهواره مداری "ایبوکی" که رصدخانه مداری کربن متعلق به کشور ژاپن می باشد (و حدود یک ماه پیش به فضا پرتاب شد)، بهره خواهند بود. در حقیقت ماهواره ایبوکی بعنوان ماموریت مکمل OCO در نظر گرفته شده بود.
امیدواریم در آینده نزدیک درک و فهم بشر از پدیده مخربی چون گرم شدن زمین افزایش یابد و این تنها خانه بشر در جهان هستی، زیر دستان نابودگر او از میان نرود. اسفند ماه سال گذشته، انجمن نجوم شفق اقدام به برگزاری سمیناری با موضوعیت بررسی پدیده گرم شدن زمین کرد. پیام دکتر دیوید کارلسون، دبیر دوسالانه بین المللی قطب ها را به این همایش، می توانید از اینجا دریافت کنید. در این پیام، به اهمیت قطب ها بعنوان یکی از آسیب پذیرترین نقاط سیاره زمین تحت اثر گرم شدن زمین، در زندگی روزمره بشر اشاره شده است.

منبع : Planetary Society؛ با اندکی تصرف و تلخیص

***