خورشید گرفتگی چیست؟

     چرا هرماه خورشيد گرفتگي اتفاق نمي‌افتد؟ انواع خورشيد گرفتگي‌ها چگونه هستند و چه‌طور مي‌توان يک خورشيد گرفتگي را بدون خطر رصد کرد؟

     تصور کنید که در حال حرکت در طول یک خیابان هستید و در حال تحمل گرما و نور شدید خورشید ناگهان آسمان تاریک می شود و شما برای مدت کوتاهی احساس راحتی می کنید و سپس دوباره نور خورشید بر شما می تابد. شاید از کنار این اتفاق به آسانی بگذرید اما اگر بدانید عاملی که باعث این اتفاق شده است سایه ماه بوده و شما آن قدر خوش شانس بوده اید که به طور اتفاقی در امتداد نوار بسیار باریک سایه ماه بوده اید شاید این اتفاق برای شما طور دیگری جلوه کند.

همانطور که می دانید مدار ماه به گرد زمین اندکی با صفحه زمین خورشید زاویه دارد و این امر باعث می شود که ما هر ماه شاهد خورشید گرفتگی نباشیم. خورشید گرفتگی زمانی اتفاق می افتد که ماه در بین زمین و خورشید قرار گیرد و سایه خود را بر زمین بیافکند. اما این اتفاق زمانی به وقوع می پیوندد که ماه تقریبا نزدیک یکی از گره های مداری خود باشد (گره های مداری نقاطی هستند که در آن مدار یک جسم مدار جسم دیگری را قطع می کند.) زیرا هنگامی که ماه در نزدیکی گره های خود باشد تقریبا بر صفحه زمین خورشید منطبق می شود و بنابراین این امکان وجود دارد تا سایه خود را بر زمین بیافکند و عده ای از علاقه مندان را از خانه هایشان بیرون  بکشد.

کسوف ها به سه دسته کلي تقسيم مي‌شوند: کلي، جزئي و حلقوي. در گرفت حلقوي آن قدر فاصله ما از زمين دور است که اندازه قرص آن در آسمان از ديد ناظر زميني کوچک‌تر از خورشيد است.

کسوف ها به سه شکل اصلی اتفاق می افتد. نوع اول آن کسوف حلقوی است. همانطور که می دانید مدار ماه بیضوی است و طبعا گاهی اوقات در اوج (دورترين فاصله از زمين) و گاهی اوقات در حضیض (نزديک‌ترين فاصله از زمين) به سر می برد. اگر هنگام کسوف ماه در اوج مداری خود باشد اندازه زاویه‌اي آن، آن‌گونه که از زمين ديده مي‌شود، در مقایسه با اندازه زاویه ای خورشید کمتر می شود و بدین ترتیب ماه نمی تواند همه قرص خورشید را در پشت خود مخفی سازد. بدین ترتیب خورشید در ميانه گرفت به صورت حلقه ای نورانی دیده می شود و این خود یکی از جاذبه های این نوع کسوف است. کسوف 11 مهر ماه در بخشهایی از اسپانیا و آفريقا بدین صورت دیده می شود.

نوع دوم کسوف کلی است. در هنگام کسوف کلی ماه آن قدر از زمین دور نیست که نتواند کل قرص خورشید را در پشت خود مخفی سازد. با پنهان شدن قرص خورشید در پشت قرص ماه نا گهان تاج خورشید خود نمایی می کند و بدین ترتیب نماهای رویایی که همه ما از کسوف دیده ایم به وجود می آیند. نمونه چنین کسوفی در سال 1378 در کشور ما اتفاق افتاد و بسیاری را جذب خود کرد.

نوع سوم کسوف کسوف جزیی است که کسوف روز دوشنبه نیز از همین نوع است. در این نوع کسوف به سبب موقعیت جغرافیایی ناظر در روي زمين و همچنین به دلیل موقعیت ماه در مدارش، زمین وارد تمام‌سایه ماه نمیشود و یا تمام‌سایه ماه از مکان رصد ناظر عبور نمی کند. بدین ترتیب رصد گر تنها در نیم سایه قرار مي‌گيرد و از ديد او فقط بخش‌هايي از خورشيد به وسيله ماه پوشيده مي‌شود.

البته نوعی دیگری از کسوف هم وجود دارد که می توان آن را هم در رده حلقوی ها در نظر گرفت و هم در رده کسوف های کلی. در این نوع کسوف در بعضی از نقاط زمین کسوف کلی است و در بعضی از نقاط ماه قسمت های بسیار کمی از قرص خورشید را نمی پوشاند. این نوع از کسوف ها نیز بسیار زیبا هستند. نمونه از این نوع کسوف امسال (۱۳۸۴) در بخش هایی از منطقه آمریکای مرکزی اتفاق افتاد.

اما نکات لازم در هنگام رصد کسوف جزیی:

1. به هیچ وجه بدون فیلتر به خورشید نگاه نکنید.
2. برای نگاه کردن به خورشید از شیشه هایی که به وسیله دود شمع و یا به طرق دیگر دودی شده اند استفاده نکنید چرا که آن ها تنها شدت نور را کم می کنند و نمی توانند جلوی پرتوهای خطرناک نور خورشید را نمی گیرند.
3. با ابزار نجومی به هیچ وجه بدون فیلتر به خورشید نگاه نکنید.
4. بهترین روش دیدن کسوف استفاده از ابزار هایی مثل اتاق تاریک و یا انداختن تصویر بر روی دیوار یا پرده است.

برگرفته از مجله نجوم

هر ساله روزهاي پاياني سال شاهد آتش بازي ها و هيجانات خاص مردم در كشورمان بوده و هستيم اما امسال آسمان شب نيز دست به آتش بازي بزرگي زده است. روز بيست و چهارم بهمن ماه امسال شاهد انفجار يك نو اختر تكرار شونده به نام RS مارافساي در صورت فلكي مارافساي (حوا) بوديم كه پس از بيست و يك سال بار ديگر فعال شد.تا پيش از انفجار، اين ستاره از قدر 11 مي درخشيد (بيشترين حد قدر قابل رويت با چشم غير مسلح 6 مي باشد) كه پس از انفجار درخشندگي آن 300 برابر شد و به قدر 4/8 رسيد. اين ستاره هفتمين بار است كه منفجر مي شود. در سالهاي 1898،1933،1945،1958،1967 و 1985 نيز بشر شاهد فعاليت اين ستاره بوده است.
  اين دسته از نواختر ها كه نواختر هاي نوع يك نام دارند طبق محتمل ترين نظريه اي كه ارائه شده است در اصل يك سيستم دوتايي اند كه در اثر گذر زمان يكي از ستاره ها مي ميرد و بقايايي چون كوتوله سفيد بر جاي مي گذارد.اين امر موجب مي شود كه مركز ثقل سيستم به سمت ستاره اي كه چگال تر است يعني كوتوله سفيد مايل شود و به دنبال آن مواد از ستاره جوان تر توسط ستاره مرده مكيده شود و پس از گردش حول آن (بر اثر تكانه زاويه اي) روي آن فروريزد.به سبب اصطكاك بسيار شديدي كه حين چرخش مواد حول كوتوله سفيد وجود دارد، گاه گاه اين ستارگان از خود پرتوهاي x منتشر مي سازند كه يكي از راههاي شناخت چنين سيستم هايي است. پس از گذشت سالها و فروريختن مواد روي سطح كوتوله سفيد، وزن مواد به حدي مي رسد كه ستاره را ناپايدار مي كند و كوتوله براي رسيدن به حالت پايداري با گسيل مقادير بسيار زيادي انرژي، مواد را به بيرون مي راند. اين گسيل انرژي بصورت پرتوهاي نوري از سيستم متصاعد مي شود و نور آنرا تا چندين قدر بالا مي برد.

براي مشاهده تصوير بزرگتر اینجارا كليك كنيد.
در تصوير بالا مكان نواختر RS مارافساي مشخص شده است. این تصویر بصورت رنگهای متضاد نشان داده شده است تا تشخیص آسانتر شود. در تصویر بزرگتر دوتایی بودن سیستم مشهود است. دانه دانه بودن تصویر بعلت عکاسی از طریق سيستم ديجيتال است. علت اينكه ستاره بصورت محو ديده مي شود وجود پوششي از مواد بيرون ريخته شده توسط كوتوله احتمالي است كه سيستم را احاطه كرده است.
چنين نواختر هايي تا زمان مرگ ستاره ثانويه چنين رفتارهايي از خود بروز مي دهند. آسمان مملو از چنين اجرامي است كه هر لحظه احتمال انفجار دارند. 

گردهمائی دو روزه ای از طرف دفتر استهلال مقام معظم رهبری در تاریخ ۱۶/۱۲/۱۳۸۴ و ۱۷/۱۲/۱۳۸۴در شهرستان یزد با حضور اساتید بزرگ کشور آقایان:۱. مهندس سید محسن قاضی میرسعید (رصدگر با تجربه اهله ماه)، ۲. استاد محمد رضا صیاد (پیسکسوت در امر رویت هلال)، ۳. مهندس مرتضی عتیقی (ریاست انجمن نجوم آماتوری ایران)، ۴. حجت الاسلام و المسلمین علیرضا موحد نژاد (ریاست شورای تالیف تقویم کشور)، ۵. مهندس سید قاسم رستمی ( ریاست گروه عمران دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفت) در ساختمان سازمان تبلیغات اسلامی یزد برگذار گردید.

شرکت کنندگان در این همایش دانشجویان و دانش آموزان و ائمه جمعه شهرستان ها بودند.

محور اصلی این همایش آموزش رصد و مبانی رویت پذیری هلال ماه و بررسی پارامترهای مختلف ماه بود.

و بالاخره این همایش در ساعت ۳ بعد از ظهر روز ۱۷/۱۲/۱۳۸۴به کار خود پایان داد.

يكشنبه شب آسمان ميزبان مقارنه اي استثنايي بين ماه و خوشه زيباي پروين بود. اختفاهاي بي نظير ماه نيز بصورت خراشان (عبور ستارگان از پس پستي و بلنديهاي ماه كه در آن نور ستاره در طول اختفا كم و زياد مي شود) و يا كامل با ستارگان اين خوشه صورت گرفت كه صحنه هاي زيبايي در پشت چشمي تلسكوپ قابل مشاهده بود.

سه شنبه هفته گذشته عده زيادي از رصد گران هلال ماه نو با ابزارهاي رصدي كه در اختيار داشتند جهت شكار هلال بحراني صفر عازم مناطق مختلفي از ايران شدند كه ضمن ارتفاع زياد و داشتن افق مناسب از شهر ها بدور باشند تا آلودگي هوا مانعي براي رصد چنين هلالي نباشد.
گروه نجوم شفق شهرستان اردكان نيز تدابيري را از قبل براي رصد چنين هلالي انديشديده بودند و بنا بر برنامه قرار شد تا رصد در منطقه پيست اسكي سخويد (در نزديكي شهر يزد) انجام شود. همچنين اين منطقه محل استقرار گروههايي از شهر يزد نيز بود كه براي رصد اين هلال خود را آماده كرده بودند.
متاسفانه با توجه به شرايط نامناسب جوي كه بر منطقه حكمفرما بود همچون بسياري از گروههايي كه در سراسر ايران مستقر بودند گروه موفق به رصد هلال نشد .البته اين هلال توسط گروههاي معدودي كه مجهز به ابزار رصدي قويتري بودند شكار شد.
روز چهارشنبه نيز شهر يزد ميزبان پيشكسوتان رصد هلال در ايران آقايان محمد رضا صياد و محسن قاضي مير سعيد بود. برگزاري سخنراني و كارگاههاي آموزشي رويت هلال از جمله برنامه هايي بود كه توسط ايشان انجام گرفت. گزارش این گردهمایی در وبلاگ درج خواهد شد.

با سلام خدمت تمامی دوستان عزیز . این هم عکسی از صورت فلکی جبار

( حساسیت ۴۰۰ . ۳۰ثانیه نوردهی)