امروز 27 خرداد ماه (16 ژوئن) مصادف با سالروز درگذشت دکتر مگنوس ماکسیمیلیان فریر بارون ورنر فون براون است. شخصی که با تفکرات نوین و در عین حال عجیب خود، به عنوان پدر موشک های فضایی آمریکا لقب گرفت. او در منطقه ای به نام ویرسیتز که امروزه در خاک لهستان واقع است، متولد شد و دکترای خود را در رشته فیزیک از دانشگاه برلین اخذ کرد. شخصیت جالب توجه این دانشمند ناشی از وقوع اتفاقاتی از این دست، در زندگی وی است :

- او در حالی موشک V-2 (نخستین موشک بین قاره ای جهان) را طراحی کرد که تنها 21 سال داشت. اختراع او آنچنان برای جهانیان عجیب بود که زمانیکه در جریان جنگ جهانی دوم، هیتلر از این سلاح برای بمباران انگلستان بهره برد، روزنامه های انگلیسی اینچنین نوشتند : "بمب هایی از سمت ستارگان، لندن را مورد هدف قرار دادند."

- زمانی که نیروهای آمریکا و شوروی در اواخر جنگ جهانی دوم، خاک آلمان را اشغال کردند، از مهمترین اهدافشان، ربودن این دانشمند بود که در نهایت، آمریکا در این مسابقه پیروز شد.


- یکی از ایده های وی، ساخت ایستگاه فضایی مدوری بر گرد زمین بود که با چرخش خود گرانش مصنوعی ایجاد کرده و ظرفیت پذیرش صدها انسان را برای مدت های طولانی داشته باشد (چنین ایستگاهی در فیلم 2001، یک اودیسه فضایی به تصویر کشیده شد) و از دیگر ایده های او ساخت آینه های فوق العاده عظیم بود که بتواند در شب هنگام، با انعکاس نور خورشید، لندن را روشن سازد.

- او با کمک کمپانی والت دیزنی، 3 فیلم عامه پسند ساخت که در آن، ایده های آتی خود را شرح داد از جمله آنها ابداع وسیله ای همانند شاتل امروزی بود.

- او از دوستان نزدیک جان اف کندی بود و به همین دلیل، دولت آمریکا مبالغ هنگفتی را برای به اجرا در آوردن ایده سفربه ماه او هزینه کرد و در نهایت موفق شد. او بزرگترین و پرصدا ترین موشک جهان موسوم به Saturn v را طراحی کرد. در جریان بازدید کندی از تاسیسات تست موتور ساترن، رئیس جمهور شانه هایش را فشرد به او گفت : "متشکرم".


- سفر به ماه در اولویت دوم از دیدگان فون براون قرار داشت، او در فکر سفر به مریخ بود. هر چند او هیچگاه به آرزوی دور و دراز خود نرسید.
سرانجام ورنر فون براون، در حالیکه 64 سال از عمرش می گذشت، در 16 ژوئن 1977 به دلیل سرطان از دنیا رفت. او معاونت ناسا و نیز نخستین ریاست پایگاه فضایی مارشال ناسا را نیز عهده دار بود.

این روزها در اخبار نجومی معمولا چند موضوع بعنوان پای ثابت شناخته می شود که شامل مریخ نشین فینیکس (ققنوس)، الحاق اطاقک کیبو به ایستگاه فضایی بین المللی و پرتاب تلسکوپ پرتو گامای GLAST به فضاست. همه این رخدادها و بسیاری دیگر که اغلب رسانه های مخاطب عام کمتر از آنها نام می برند، رهاورد تلاش های چندین و چندساله دانشمندان بسیاری است که به سخت کوشی و جدیت، در صدد نیل به اهدافشان بودند. آیا هیچ از خود پرسیده ایم برای نخستین بار چه کسی بصورت علمی احتمال وجود حیات (همان هدفی که امروز مریخ نشین ققنوس به دنبال آن است) را در مریخ بررسی نمود؟ و یا چه کسی برای نخستین بار ایده ایستگاه فضایی و تلسکوپ فضایی را مطرح کرد؟

تصور آنکه مرزهای دانش بشری از چند سده پیش تاکنون چه تغییرات شگرفی را به خود دیده است، کار آسانی نیست. در تاریخ علم، معمولا کوپرنیک را نخستین کسی می خوانند که بر نظریه زمین مرکزی که تا بدانروز در جامعه علمی تسلط داشت، خط بطلان کشید و نظریه زمین مرکزی را بجای آن معرفی نمود، اتفاقاتی که در کمتر از 450 سال پیش رخ داد. در آن زمان، مارتین لوتر (از بزرگان آیین مسیحیت معاصر با کوپرنیک) خطاب به وی گفته بود :
" آن احمقی که کی خواهد تمام دانش نجوم را زیر و زبر کند، ستاره شناس تازه به دوران رسیده ای است که می خواهد اثبات کند زمین حرکت می کند و به گرد خورشید می گردد !"
بنابراین نبایستی انتظار داشت که دانشمندان نخست، همان تصوری را نسبت به نجوم داشتند که امروزه حاکم است؛ اما در رابطه به امکان وجود حیان در مریخ، برای نخستین بار شخصی به نام ویلیام وول (William Whewell) بود که در سال 1854، با تلسکوپی که در اختیار داشت به گفته خودش احتمالا دریاهای سبز رنگی از آب و زمینی قرمز رنگ سطح مریخ را پوشانیده است و گونه ای از حیات ماورای زمینی در آنجا وجود دارد.
تصاویر مجسم وول، هیچ با تصاویر ارسالی سطح نشین ققنوس از مناطقی که وی آن ها را دریاهای سبزرنگی از آب می نامید، مشابهتی ندارند اما گفته های وی در رابطه با وجود نوعی از حیات در سیاره مریخ تقریبا محتمل می تواند باشد.
صدها سال پس از وی، هرمان اوبرت آلمانی برای نخستین بار بصورت کاملا علمی ایده سفر به ماه و مریخ را ارائه داد و در مسیر این هدف، ابتدا پیشنهاد ساخت سازه ای را داد که در مدار زمین بعنوان استراحتگاهی برای مسافران ماه و مریخ برای وفق دادن محیط فضای خارج از زمین با بدنشان، قرار گیرد. او به همین جهت نام ایستگاه فضایی را نخستین بار به فرهنگ واژگان فضایی اضافه کرد. کمتر از 100 سال از پیشنهاد وی نگذشته است که اخبار مربوط به عملیات تکمیل نخستین ایستگاه فضایی بین المللی بشر و نهمین ایستگاه فضایی موفق تا به امروز را بر روی خبرگزاری های جهان می شنویم.

و سرانجام در دهه 1940 بود که برای نخستین بار دکتر لیمان اسپیتزر، ایده تلسکوپ های فضایی را مطرح کرد و در واقع تنها کسی در این لیست بود که عملی شدن پروژه پیشنهادی اش را تنها 50 سال بعد با پرتاب تلسکوپ فضایی هابل مشاهده کرد. هر چند اسپیتزر، چند سال پس از آن از درگذشت، اما همچنان کاروان تلسکوپ های مداری بشر از حرکت بازنایستاده است و حتی تلسکوپ فضایی دیگری به نام اسپیتزر در محدوده طول موج های مادون قرمز نیز به فضا پرتاب شده است و تا ساعاتی دیگر نیز تلسکوپ فضایی پرتو گامای GLAST به این کاروان ملحق خواهد شد.
هر چند دانشمندان زیادی در انتظار تحقق چنین اهدافی بودند، اما در اینجا فقط به نخستین جنبش های این انقلاب علمی امروز، اشاره شد.

گروه نجوم شفق، در مصاحبه ای اختصاصی با دکتر Lynn Cominsky، از دانشمندان تلسکوپ فضایی پرتو گامای GLAST که هفته آینده به فضا پرتاب خواهد شد، به بررسی این ماموریت فضایی و اهداف آن و نیز آشنایی مقدماتی با نجوم انرژی های بالا پرداخته است. شما می توانید بخشی از مصاحبه را در اینجا مشاهده کرده و متن مصاحبه کامل را از طریق لینک پایین دریافت نمایید.

 " در 27 دسامبر 2004، یک شراره پرتو گاما از نوع SGR، در فاصله 50000 سال نوری از زمین رخ داد. پرتوهای گامای حاصله از این رویداد، آنچنان پرانرژی بودند که لایه فوقانی جو زمین را در طرف روز، یونیزه کردند که چنین اتفاقی پیش از این، تنها بر اثر شراره های خورشیدی (که نسبت به آن، 3150000000 بار نزدیک است) مشاهده شده بود."

 

مریخ نشین ققنوس که هم اکنون در عرض های شمالی مریخ فعالیت می کند، به هنگام فرود، تصاویری از اطراف خود به زمین مخابره کرد که زمین اطراف مریخ نشین را بر عکس ماموریت های پیشین سطحی مریخ، بسیا صاف و هموار نشان می داد. اما زمانی که بازوی روباتیک ققنوس که وظیفه حفاری را در از آزمایشگاه مینیاتوری به عهده دارد، دوربینی دارد که به دانشمندان امکان می دهد تا با تصویربرداری دقیقتر از زمین اطراف مریخ نشین، بهترین محل ها برای حفاری را مشخص کنند.
اما در یکی از نخستین تصاویری که دوربین بازوی روباتیک، از زمین اطراف ققنوس تهیه کرده است، جسم عجیبی به رنگ سفید و به احتمال زیاد، یخ در زیر مریخ نشین دیده می شود که امید دانشمندان به یافتن آب در این منطقه را به شدت افزایش داده است.


با توجه به اینکه جهت عملیات فرود ققنوس، به دلیل وزن بسیار زیاد آن نسبت به مریخ نوردهای Spirit و Opportunity، استفاده از روش Airbag (کیسه هوا؛ روشی که مریخ نشین، پس از جدا شدن از چترنجات در جریان عملیات فرود، با استفاده از کیسه ای از هوا که آن را احاطه کرده است، ضربات ناشی از برخورد تا ثابت شدن محموله را مهار می کند)، پیشنهاد نشده و قرار شد تا با استفاده از Retrorocket ها (موشک های منفی) سرعت آن را تا زمان فرود نهایی کم کنند، دانشمندان احتمال می دهند که در زمان فعالیت این موشک ها، بخشی از خاکی که لایه ضخیم یخی منطقه قطبی مریخ را پوشانده باشد کنار رفته، و یخ نمایان شده است. البته این تنها در حد یک حدس است و بایستی منتظر بود تا در روزهای آینده، بازوی روباتیک ققنوس با آغاز عملیات علمی اش، این ادعا را به اثبات برساند.

شاتل فضایی دیسکاوری آماده است تا نیمه شب امشب به وقت ایران، ماموریت 15 روزه خود را به مقصد ایستگاه فضایی بین المللی تحت عنوان ماموریت STS-124، آغاز کند. دیسکاوری در این ماموریت، حامل دومین و آخرین قسمت ماژول ژاپنی Kibo (به معنای امید در زبان ژاپنی) که آزمایشگاهی علمی می باشد را به اتاقک هارمونی ایستگاه فضایی بین المللی متصل ساخته و بنابراین قدم بزرگ دیگری در جهت تکمیل تنها ایستگاه فضایی مداری فعال بشر، برداشته شود. نخستین قسمت محموله Kibo، در ماموریت STS-123 یعنی ماموریت پیشین شاتل فضایی ایندیور، به ایستگاه ملحق شده بود.

با انجام این پرواز، تنها 8 ماموریت دیگر تا اتمام پروژه شاتل باقیست (البته به استثنای دو ماموریتی که هنوز انجام آنها قطعی نیست)، پروژه ای که در سال 1981 با پرتاب شاتل فضایی کلمبیا به فرماندهی جان یانگ و همراهی رابرت کریپن، آغاز گردید و پس از بروز دو حادثه دلخراش یکی در سال 1986 با انفجار شاتل چالنجر و دیگری در سال 2003 با انفجار کلمبیا، امشب قرار است تا صد و بیست و سومین آن، به انجام برسد.


همچنین در این ماموریت قرار است سازمان فضایی آمریکا، ناسا با همکاری کمپانی والت دیزنی، عروسکی 30 سانتیمتری از Buzz lightyear، فضانورد معروف انیمیشن Toy Storyٍ، را بوسیله شاتل دیسکاوری به ایستگاه فضایی ببرد تا دانش آموزان به درک وسیعتری از اهداف علم و تکنولوژی دست یابند. برای کسب اطلاعات بیشتر در رابطه با این پروژه به اینجا مراجعه کنید.
همچنین در اینجا می توانید پروسه ساخت ایستگاه فضایی از ابتدا تا انتها را بصورت شماتیک مشاهده کنید.

در طول تاریخ چندین هزار ساله علم، تعامل دانشمندان با سیاستمداران وقت، همواره از بزرگترین مشقات پروژه های تحقیقاتی مرتبط با علم بوده است. نتیجه این تعاملات گاه به نفع دانشمندان و گاه به زیان آنها بوده است. نمونه بارز آن پیشرفت های بینظیری بود که در جریان مسابقه بسیار گسترده و فراگیر مابین ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی در دهه 60 و 70 میلادی بر سر تسخیر فضا و ماورای آن بود. هدفی که برای تحقق آن با دست های خالی دانشمندان و تکنولوژی وقت، شاید ده ها سال به طول می انجامید اما بواسطه وجود جنگ سرد سنگینی ما بین دو ابرقدرت، این هدف تنها در کمتر از یک دهه تا فرود موفقیت آمیز انسان حتی بر سطح ماه نیز فراتر رفت.
و اما امروز، مطابق بسیاری از اوقات، این مناسبات، به زیان دانشمندان و دوستداران این سیاره زیبا، تمام شده است. یک قرن پیش بود که موضوعی به نام "گرم شدن زمین" تنها به صورت یک پیش بینی دور از انتظار در آستانه آغاز انقلاب صنعتی در اروپا مطح گردید که بر خلاف تمامی پیش بینی ها، کمتر از یک قرن، نتایج مشاهده شده از آنچه تصور می شد، پا فراتر گذاشت؛ تنها به جهت ارضای تمایلات سیاستمداران خودخواه، زمین، این تنها سیاره قابل زیست نوع بشر در منظومه شمسی رو به نابودی می رود.
وقوع طوفانهایی که هر چند هفته یکبار تلفاتی به یکباره بیشتر از جنگ ها به بار می آورند، وقوع آتش سوزی های مهیب در جنگل های مملو از حیات، که دانشمندان سیاره شناس به دنبال حتی یک حشره ریزی که به راحتی در جریان این بلاهای طبیعی از میان می رود، در سایر نقاط منظومه شمسی، مبالغ هنگفتی هزینه می کنند، وقوع حشکسالی های غیرقابل باور و از میان رفتن دریاچه هایی عظیم در نقاطی از دنیا و از همه دردناک تر، آغاز فرآیند جهانی ذوب شدن یخ های قطبی، معلولاتی بود که شاید میلیون ها سال وقت میبرد تا بصورت طبیعی رخ دهند؛ اما فقط برای ارضای تمایلات عده قلیلی از سردمداران سیاسی و اقتصادی در عرض تنها چند سال، سیاره ما، آنها را به خود دیده است.

و امروز، بار دیگر، کشورهای حوزه شمالگان، درصددند تا به غارت غار علی بابای نویافته ای بروند که در جریان پدیده گرم شدن زمین، به تازگی نمایان شده است؛ شمالگان. منابع عظیم نفت و گاز بستر این ناحیه از زمین، نگاه های حریص پنج کشور حوزه آن را به خود واداشته است تا به امید نیل به سودی کلان، زمینه را برای وقوع بزرگترین زیان تاریخ حیات بشری، از دست رفتن سیاره زیبایی چون زمین، فراهم آورند.
حس پاسداشت سیاره زمین از پدیده ای موسوم به گرمایش زمین، یک حس عاطفی و یا زودگذر نیست، واقعیتی است که اینبار علم درصدد آن است تا به مبارزه با آن برخیزد هر چند سالهاست که روند گرم شدن زمین حتی از حدی که طبیعت، خود بتواند آن را جبران کند، فراتر رفته است. حال این وظیفه ماست تا با نگاهی مجدانه به این معزل گریبانگیر، تمامی تلاشمان را در هم در حوزه شخصی و هر در حوزه اجتماعی به انجام برسانیم تا از سرعت پیشروی این معزل رو به رشد بکاهیم.


" چه خود دلیلی برای این مشکل باشیم و چه آن را احساس کنیم، همه ما بایستی بدانیم که تغییرات اقلیم، ضربه ای جهانی است."
بخشی از پیام دکتر دیوید کارلسون، دبیر سال بین المللی قطب ها به گروه نجوم شفق

همانطور که در خبرها نیز آمده بود، مریخ نشین ققنوس (Phoenix)، بامداد روز دوشنبه به وقت ایران، به سلامت در عرض های نزدیک به 68 درجه شمالی مریخ فرود آمد و دقایقی پس از آن نیز نخستین تصاویر مریخ نورد در رسانه های منتشر گردید. روز بعد خبر جالب دیگری نیز منتشر شد که حاکی از انتشار تصاویری از لحظه فرود ققنوس بود که توسط مدارگرد MRO تهیه شده بود. دوربین فوق پیشرفته HiRISE متصل بر ماهواره MRO که پیش از این 7 تصویر به پیشنهاد گروه نجوم ما از سطح مریخ تهیه کرده بود، اینبار با تصویر برداری از مسیر فرود مریخ نشین، دقایقی پیش از فرود نهایی، ققنوس را در حالی به تصویر کشیده است که چترنجات باز شده است و مستقیم در حال فرود بر سطح مریخ است. تصویر مربوط به فرود را می توانیر در پایین مشاهده کنید.

ساعاتی پیش، در نخستین ساعات بامداد به وقت ایران، سرانجام پس از یک انتظار 9 ماهه، سیگنال فرود مریخ نشین Phoenix از نزدیکی مدار قطبی شمال مریخ دریافت شد که حاکی از فرود موفقیت آمیز این مریخ نشین بود. ققنوس، با سرعت 21 هزار کیلومتر بر ساعت مراحل عبور از جو مریخ را گذراند و با استفاده از چتر نجات، سرعت خود را به 8 کیلومتر بر ساعت رسانید و پس از جدا شدن از چتر نجات، موتورهای کاهش سرعت خود را که در زیر سطح نشین نصب بوده و با فعالیت خود سرعت مریخ نشین را تا سطح مریخ، کاهش میدادند، فعال ساخت.
عملیات یاز شدن چتر نجات، 7 ثانیه دیرتر صورت پذیرفت اما در کل، فرود ققنوس بهتر از آنچه پیش بینی می شد، به انجام رسید. پس از فرود، صفحات خورشیدی ققنوس و ابزار های هواشناسی مستقر بر روی آن باز خواهند شد و انتظار می رود تا نخستین اطلاعات پس از فرود، در جریان اولین عبور مدارگرد اودیسه، به زمین مخابره شود.
منتظر می مانیم تا نخستین داده های علمی ققنوس از منطقه ای بسیار خاص که تاکنون بشر آن را در تصاویر مدارگرد های مریخی مشاهده کرده است، منتشر شود.

پس از ماه ها انتظار، تنها ساعاتی به فرود مریخ نشین Phoenix (ققنوس)، در نزدیکی شمالیترین مدار قطبی که تاکنون بشر، آرزوی سفر به آن نقاط از مریخ را داشته است، باقی مانده است. 9 ماه پیش بود که مریخ نورد، سوار بر موشک دلتای 2، زمین را به مقصد این میزبان سرد و خاموشش، ترک گفت.
ققنوس، از دل آتش ماموریت های ناموفق پیشین مریخ همچون Mars Polar Lander و Mars Surveyor، برخاسته است و به امید نیل به اهدافی که دانشمندان این پروژه های بزرگ در سر خود می پروراندند، ماموریت خود را تا ساعاتی دیگر آغاز خواهد کرد. شمارش معکوس برای فرود ققنوس، آغاز شده است ...